Przez lata koncepcja ESG (Environmental, Social, Governance) funkcjonowała jako narzędzie odpowiedzialnego zarządzania i zrównoważonego rozwoju. Promowana głównie przez instytucje międzynarodowe i środowiska inwestorskie, miała być odpowiedzią na kryzys klimatyczny, nierówności społeczne oraz potrzebę transparentności w zarządzaniu. Jednak wraz z globalnym przesunięciem układu sił i intensyfikacją rywalizacji gospodarczej, ESG zaczęło pełnić funkcję znacznie bardziej złożoną – stało się elementem geostrategicznego instrumentarium.
Dziś nie można już traktować ESG wyłącznie jako neutralnego zbioru wytycznych etycznych. Coraz wyraźniej widać, że standardy ESG są wykorzystywane jako subtelne narzędzie presji, selekcji dostępu do kapitału oraz kontrolowania globalnych łańcuchów wartości. ESG w praktyce zaczęło pełnić funkcję formy działań asymetrycznych, w których siła nie wynika z bezpośredniej dominacji militarnej czy politycznej, lecz z kontroli narracji, standardów i certyfikatów.
ESG jako forma działania asymetrycznego
W konfliktach asymetrycznych istotą jest przewaga wynikająca nie z liczebności czy uzbrojenia, lecz z wykorzystania przewagi strukturalnej. ESG doskonale wpisuje się w tę logikę. Kraje i organizacje dominujące w obszarze tworzenia standardów, instytucji ratingowych czy procedur certyfikacyjnych mają możliwość wywierania znacznego wpływu na konkurencję międzynarodową. To właśnie one decydują, kto zostanie uznany za zgodnego z zasadami zrównoważonego rozwoju, a kto nie – i tym samym, kto będzie miał dostęp do środków finansowych, rynków eksportowych czy przetargów publicznych.
Implementacja ESG może więc prowadzić do wykluczania z rynku firm, sektorów lub nawet całych państw, które nie są w stanie – z uwagi na brak kapitału, technologii lub struktur instytucjonalnych – dostosować się do narzucanych standardów. Jest to szczególnie dotkliwe dla gospodarek rozwijających się, dla których koszty transformacji ekologicznej czy wymogi raportowania społecznego są ogromnym obciążeniem.
Wpływ ESG na łańcuchy dostaw i kontrolę surowców
Obszar łańcuchów dostaw jest jednym z najwrażliwszych punktów współczesnej gospodarki. ESG daje narzędzia do selektywnego kształtowania dostępu do strategicznych surowców i technologii. Przykładem są minerały takie jak lit, kobalt, nikiel czy metale ziem rzadkich, które są niezbędne do produkcji nowoczesnych, zielonych technologii, w tym baterii do pojazdów elektrycznych czy urządzeń elektronicznych. Dostęp do nich może być reglamentowany nie tylko przez względy geopolityczne, ale także przez zgodność z ESG. Takie podejście otwiera drogę do nowej formy surowcowego neokolonializmu, gdzie kraje posiadające zasoby stają się zależne od zagranicznych inwestycji i technologii, które są kontrolowane przez państwa czy korporacje z krajów rozwiniętych.
ESG jako narzędzie ograniczania konkurencji
ESG staje się coraz częściej narzędziem projektowania przewag konkurencyjnych. Pod pozorem dbałości o klimat czy prawa człowieka, można skutecznie eliminować z rynku podmioty, które nie spełniają kosztownych i złożonych wymagań formalnych. Kraje wysoko rozwinięte, dysponujące zaawansowaną infrastrukturą raportowania i regulacjami finansowymi, znacznie łatwiej spełniają wymagania ESG niż państwa rozwijające się. W efekcie, zamiast realnej walki o lepsze standardy, mamy do czynienia z narzędziem selektywnego wykluczania.
Reakcja Chin i wojna standardów
Próbą przeciwwagi dla dominacji Zachodu w zakresie ESG jest rosnąca aktywność Chin, które rozwijają własny system CSRS (Chinese Social Responsibility Standards). Jest to przejaw świadomości, że kontrola nad narracją regulacyjną oznacza wpływ na globalną gospodarkę. Wprowadzenie alternatywnych standardów pozwala nie tylko chronić krajowy rynek, ale także oferować konkurencyjne ramy dla partnerów spoza kręgu zachodniego.
MŚP a ESG – realna szansa czy ryzyko wykluczenia?
Choć wiele mówi się o ESG w kontekście wielkich korporacji i globalnych inwestorów, to właśnie małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) mogą odczuć nowe regulacje najbardziej dotkliwie. Dla firm, które nie dysponują wyspecjalizowanymi zespołami prawnymi czy działami compliance, wdrożenie skomplikowanych norm środowiskowych, społecznych i zarządczych może oznaczać istotne obciążenia kosztowe i organizacyjne.
Z jednej strony, spełnianie kryteriów ESG staje się coraz częściej warunkiem koniecznym do pozyskania finansowania, utrzymania kontraktów z większymi partnerami czy udziału w łańcuchach dostaw dużych koncernów. Z drugiej – dla wielu MŚP, szczególnie w Europie Środkowo-Wschodniej, bariery wejścia mogą być zbyt wysokie, co prowadzi do ich marginalizacji.
W tym kontekście kluczowe staje się stworzenie takich narzędzi wsparcia – instytucjonalnego, finansowego i doradczego – które pozwolą MŚP nie tylko przetrwać transformację regulacyjną, ale aktywnie z niej skorzystać. Tylko wtedy ESG będzie realną dźwignią rozwoju, a nie kolejnym mechanizmem selekcji na korzyść najsilniejszych graczy rynkowych.
Polska wobec globalnych regulacji – obserwator czy aktywny gracz?
W tej dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości Polska stoi przed strategicznym wyborem. Czy pozostaniemy jedynie odbiorcą standardów, narzuconych przez instytucje zewnętrzne, czy też podejmiemy próbę współdefiniowania reguł gry? Aby to osiągnąć, konieczne jest wzmocnienie krajowych zdolności instytucjonalnych, rozwój własnych technologii, niezależny kapitał i, co kluczowe, wykwalifikowane kadry.
Potrzebujemy specjalistów, którzy nie tylko znają mechanizmy funkcjonowania Unii Europejskiej, ale potrafią myśleć w kategoriach interesu narodowego i regionalnego. To nie tylko kwestia zrozumienia przepisów, lecz także umiejętność ich kształtowania i adaptowania w sposób, który wzmacnia krajową gospodarkę.
Podsumowanie: ESG jako szansa czy zagrożenie?
Współczesna polityka gospodarcza nie rozgrywa się już wyłącznie na poziomie ceł i subsydiów. Dziś standardy, certyfikaty i ramy regulacyjne decydują o przewagach konkurencyjnych i dostępie do kapitału. ESG, odpowiednio ukształtowane, może być narzędziem rozwoju i innowacyjności. Niewłaściwie wdrożone – stanie się formą ograniczenia suwerenności ekonomicznej.
Właśnie dlatego pytanie o to, czy mamy własne zasoby, kompetencje i potencjał, by samodzielnie kreować odpowiedzi na wyzwania ESG, staje się jednym z kluczowych dla przyszłości Polski. Nie chodzi tylko o dostosowanie się do reguł – chodzi o aktywne współtworzenie gry, która w coraz większym stopniu decyduje o naszej pozycji w świecie.
Fundacja IPS wspiera MŚP w procesie zmian
Jako Fundacja IPS aktywnie angażujemy się w edukowanie i ochronę interesów MŚP. Jednym z przykładów naszej działalności jest udział Prezes Fundacji, Moniki Nowackiej, w zespole roboczym ds. ESG przy Rzeczniku MŚP. Celem Fundacji IPS jest wspieranie MŚP w dostosowywaniu się do nowych realiów i pomaganie im w skutecznym poruszaniu się po dynamicznie zmieniającym się otoczeniu prawnym.
Masz pytania? Napisz na: kontakt@fips.pl
